Tarihi cami restorasyonlarında Sinan mirası yeniden gündemde

Türkiye

Uzmanlar, cami onarımlarında Mimar Sinan’ın ilke ve üslubunun esas alınmasının, özgünlüğü korumanın anahtarı olduğunu vurguluyor

Türkiye’de cami mimarisi, yüzyıllar boyunca coğrafya, malzeme ve estetik anlayıştaki değişimlerle zengin bir tarihsel birikim oluşturdu. Günümüzde yürütülen restorasyon çalışmaları ise bu mirasın doğru okunması ve yapıların özgün karakterinin gelecek kuşaklara aktarılması açısından belirleyici bir rol oynuyor. Uzmanlara göre restorasyonlarda Mimar Sinan’ın mimari yaklaşımından hareket edilmesi, bu sürecin en sağlam referans noktası.

Mimari süreklilik yok, tarihsel bağlam var

Yüksek mimar Hanife Bıyıklıoğlu Balgan, cami mimarisinde kesintisiz bir süreklilikten söz edilemeyeceğini belirtiyor. Balgan, “Bu gelişimi, yapının bulunduğu coğrafya, kullanılan malzeme, politik gücün mimariyi temsil aracı olarak kullanması ve estetik kaygılar birlikte şekillendirir. Cami yalnızca ibadet mekânı değil, dönemin kültürel ve politik kodlarının da aynasıdır.” değerlendirmesinde bulunuyor.

Geleneksel formların yüzeysel biçimde taklit edilmesinin sorunlu olduğuna işaret eden Balgan, bazı yaklaşımların ise geleneği tamamen reddettiğini söylüyor. Ona göre restorasyonun önceliği, yapının tarihsel süreçte sıkışıp kalan özgün değerlerini koruyarak geleceğe taşımak olmalı.

“Aslına uygunluk” tartışması sürüyor

Balgan, restorasyonlarda sıkça gündeme gelen “aslına uygunluk” kavramının tek bir yoruma indirgenemeyeceğini vurguluyor. “Yapının ilk hali mi yoksa zaman içinde geçirdiği onarımlarla oluşan katmanlar mı asıl, bunu kesin olarak belirlemek mümkün değil.” diyen Balgan, yapının “ruhunun” doğduğu dönemle birlikte ele alınması gerektiğini ifade ediyor. Bu nedenle restorasyon sürecinde yapının dönemdaşlarının da incelenmesi gerektiğini belirtiyor.

Texier çizimleri Sinan üslubuna ışık tutuyor

Fransız mimar ve gezgin Charles Texier’in Süleymaniye Camisi’ne ait yeni ortaya çıkan çizimleri de tartışmaya önemli bir boyut katıyor. Balgan’a göre bu çizimler, klasik dönem Osmanlı camilerinde strüktürün bilinçli biçimde öne çıkarıldığını, tezyinatın ise ikinci planda kaldığını gösteriyor. “Tezyinat, strüktüre hizmet eder hâle geliyor.” ifadesini kullanan Balgan, Süleymaniye örneğinde özgüne dönüş adına kritik veriler bulunduğunu söylüyor.

Selimiye Camisi ve güncel hassasiyetler

Edirne’deki Selimiye Camisi’nde yürütülen restorasyon çalışmalarının toplumsal hassasiyet yarattığını belirten Balgan, bunun bilgi eksikliği ve görsel değişime karşı dirençle bağlantılı olduğunu savunuyor. Selimiye’nin mevcut kubbe tezyinatının 1883’teki Nikola Kalfa onarımına ait olduğunu hatırlatan Balgan, “Bu onarım dönemin güçlü kalemlerince ‘kara leke’ olarak tanımlansa da 140 yılı aşkın süredir yapının bir dönem eki olarak varlığını sürdürüyor.” değerlendirmesini yapıyor.

Restorasyon süreçlerinin daha şeffaf yürütülmesi gerektiğini vurgulayan Balgan, kamuoyunun bilgilendirilmesinin olası krizleri önleyebileceğini ifade ediyor.

“Selimiye kubbesinde Sinan’ın imzası görünmüyor”

Sanat tarihçisi Altay Bayatlı ise Mimar Sinan’ın üslubunun en belirgin biçimde merkezi ana kubbede ortaya çıktığını söylüyor. Bayatlı’ya göre Selimiye Camisi’nin kubbesine 19. yüzyılda yapılan müdahaleler, Sinan’ın sade ve ölçülü estetik anlayışını gölgelemiş durumda. “Mevcut tezyinatta Sinan’ın imzasını görememekteyiz.” diyen Bayatlı, Texier’in Süleymaniye kubbesine ait ayrıntılı çiziminin Sinan’ın sade, dengeli ve ışığı merkeze alan yaklaşımını gösteren en güçlü görsel belgelerden biri olduğunu belirtiyor.

Uzmanlar, bu tür belgelerin ışığında yapılacak restorasyonların, Mimar Sinan’ın mirasını daha doğru biçimde anlamaya ve korumaya katkı sağlayacağı görüşünde birleşiyor.

Resim: © AA